Melasma – co to jest i jak skutecznie leczyć przebarwienia?

Melasma, nazywana także ostudą, to przewlekła dermatoza objawiająca się rozległymi, brązowymi lub szarawymi plamami głównie na twarzy. Podstawę leczenia przebarwień stanowi codzienna ochrona przeciwsłoneczna, pielęgnacja substancjami o działaniu depigmentacyjnym oraz profesjonalne zabiegi dobrane po diagnostyce dermatologicznej. W artykule znajdziesz informacje o przyczynach, rozpoznawaniu i profilaktyce ostudy.

Czym jest melasma i jak ją rozpoznać?

Melasma to powszechne zaburzenie pigmentacji, w którym dochodzi do nadmiernego wytwarzania melaniny przez melanocyty. Zmiany przybierają postać asymetrycznych, nieregularnych plam o brązowym lub lekko szarawym zabarwieniu. Najczęściej pojawiają się na centralnej części twarzy – na policzkach, czole, nosie i nad górną wargą. U części osób występują również na dekolcie, ramionach, szyi lub plecach.

Problem dotyczy głównie kobiet między 30. a 50. rokiem życia, ale może wystąpić też u mężczyzn. Szacuje się, że u mężczyzn ostudy pojawiają się w około 10–25% przypadków. Szczególnie narażone są osoby z ciemniejszą karnacją, chociaż zmiany obserwuje się także przy jasnej cerze.

Melasma nie boli, nie swędzi i nie zagraża zdrowiu, ale bywa uciążliwa estetycznie. U wielu osób obniża samoocenę. Inne nazwy tego zaburzenia to chloasma, melanodermia lub hiperpigmentacja. Plamy odróżnia od piegów i przebarwień pozapalnych większy rozmiar, nieregularny kształt oraz wyraźne odcięcie od otaczającej skóry. Ostudy ciążowe często ustępują samoistnie w ciągu kilku miesięcy po porodzie, ale mogą powrócić przy kolejnej ciąży lub silnej ekspozycji na słońce.

Skąd biorą się przebarwienia melasmowe?

Głównym czynnikiem sprawczym jest promieniowanie ultrafioletowe. Pobudza ono melanocyty do produkcji melaniny, a u osób z predyspozycjami prowadzi do nierównomiernego gromadzenia barwnika w skórze. Nawet krótka, ale intensywna ekspozycja na słońce może nasilić istniejące ogniska lub przyczynić się do nawrotu po wcześniejszym leczeniu. U podłoża ostudy leżą także zmiany hormonalne, uwarunkowania genetyczne i niektóre leki.

Jak hormony wpływają na ostudę?

W ciąży gwałtownie rośnie poziom estrogenów, progesteronu i melanotropiny, co stymuluje proces melanogenezy. Z tego powodu melasma dotyka nawet 50% kobiet w ciąży. Podobne działanie mają hormonalna terapia zastępcza, tabletki antykoncepcyjne oraz menopauza. U mężczyzn rozwój ostudy może wiązać się z nadmierną produkcją testosteronu.

Do innych przyczyn należą predyspozycje genetyczne, choroby tarczycy, nadnerczy, wątroby, jajników, a niekiedy guzy hormonalnie czynne lub pasożyty jelitowe.

Jakie leki i kosmetyki działają fotouczulająco?

Dodatkowo do powstawania melasmy przyczyniają się:

• antybiotyki z grupy tetracyklin i sulfonamidy,
• leki przeciwgrzybicze, przeciwcukrzycowe, przeciwbólowe, przeciwzapalne i moczopędne,
• zioła o właściwościach fotouczulających, takie jak nagietek i dziurawiec,
• kosmetyki z salicylanami, cytrynianami, wyciągami z cytrusów lub bergamotką,

Wymienione substancje zwiększają wrażliwość skóry na promieniowanie UV, dlatego podczas ich stosowania fotoprotekcja ma szczególne znaczenie.

Jak diagnozuje się ostudę?

Rozpoznanie melasmy zwykle opiera się na badaniu dermatologicznym i dokładnym wywiadzie. Lekarz pyta o przyjmowane leki, przebyte ciąże, choroby ginekologiczne, stosowane kosmetyki oraz wcześniejsze zabiegi medycyny estetycznej. Ważne jest wykluczenie innych przyczyn przebarwień, w tym zmian wymagających oceny onkologicznej. Każde przebarwienie, które zmienia kształt, nierównomiernie się wybarwia, krwawi lub ma postrzępione brzegi, wymaga pilnej oceny dermatologicznej.

W diagnostyce pomocna jest lampa Wooda, która emituje światło UV i pozwala ocenić głębokość złogów melaniny. Badanie jest bezbolesne. Coraz częściej wykonuje się także dermatoskopię, aby obejrzeć strukturę zmiany głębiej, niż sięga wzrok. Najczęściej rozpoznaje się ostudę mieszaną, w której barwnik gromadzi się w naskórku i skórze właściwej.

Jak leczyć melasmę i redukować przebarwienia?

Leczenie ostudy bywa długotrwałe i wymaga systematyczności. Terapię zawsze należy rozpocząć od rozpoznania przyczyny i wdrożenia codziennej fotoprotekcji. Bez ochrony przed promieniowaniem UV nawet najlepiej dobrane preparaty rozjaśniające dają jedynie krótkotrwały efekt.

Jakie składniki stosować miejscowo?

W pielęgnacji skóry z melasmą sprawdzają się substancje hamujące aktywność tyrozynazy – enzymu odpowiedzialnego za produkcję melaniny. Najdłużej badanym związkiem jest hydrochinon, ale ze względu na możliwość podrażnień stosuje się go pod kontrolą lekarza. Bezpieczniejsze alternatywy to kwas kojowy, kwas azelainowy i kwas traneksamowy. Do miejscowej terapii włącza się też retinoidy lub tretynoinę, często w połączeniu z substancjami odbarwiającymi.

W dermokosmetykach często obecne są też witamina C, niacynamid, kwas LHA, wyciąg z lukrecji oraz kwasy AHA, BHA i PHA. Łagodnie złuszczają i rozjaśniają, ale nie wolno przesadzać z ich stężeniem. Zbyt agresywne preparaty mogą uszkodzić barierę ochronną skóry, co nasila stan zapalny i sprzyja powstawaniu kolejnych przebarwień.

Dla skóry wrażliwej pomocne są pantenol, witamina E, oleje roślinne i masło shea, które wspierają odbudowę warstwy lipidowej naskórka. W codziennej rutynie warto łączyć serum depigmentacyjne z kremem z filtrem. Nowoczesne składniki aktywne o udowodnionym działaniu często łączą właściwości prewencyjne i redukujące już istniejące plamy.

Jakie zabiegi gabinetowe pomagają?

Jeśli preparaty miejscowe nie wystarczają, dermatolog może zaproponować peelingi chemiczne. Wykorzystuje się kwas glikolowy, trójchlorooctowy lub pirogronowy. Kontrolowane złuszczanie naskórka rozjaśnia plamy i poprawia koloryt skóry.

W leczeniu ostudy stosuje się także dermabrazję i mikrodermabrazję, które mechanicznie ścierają zewnętrzne warstwy skóry. Coraz częściej wybierana jest laseroterapia, na przykład laser frakcyjny CO2. Tworzy on w skórze kontrolowane mikrouszkodzenia i pobudza odnowę tkanek, a po zabiegu zwykle nie potrzeba długiej rekonwalescencji.

Dobrze udokumentowaną metodą jest mikronakłuwanie skóry z podaniem substancji depigmentujących, takich jak kwas traneksamowy, witamina C, osocze bogatopłytkowe lub hydrochinon. Efekty stają się widoczne już po 8 tygodniach, gdy zabiegi powtarza się co 2 tygodnie. Przejściowo może wystąpić pieczenie, świąd lub rumień.

Co z leczeniem domowym?

Domowe sposoby rzadko usuwają rozległą ostudę, ale odpowiednia pielęgnacja ma znaczenie wspomagające. Osoby z niewielkimi przebarwieniami mogą sięgnąć po dermokosmetyki z substancjami rozjaśniającymi. Przy ciemniejszych i większych zmianach konieczna jest terapia profesjonalna, a pielęgnacja domowa stanowi jej uzupełnienie.

Jak zapobiegać nawrotom ostudy?

Melasma ma charakter przewlekły i skłonność do nawrotów. Melanocyty po leczeniu pozostają nadwrażliwe, dlatego nawet kilka dni intensywnej ekspozycji na słońce, zmiana antykoncepcji hormonalnej lub kolejna ciąża mogą przywrócić przebarwienia. Z tego powodu podstawą profilaktyki jest codzienna ochrona przeciwsłoneczna.

Krem z filtrem SPF 50+ należy stosować przez cały rok, również przy pochmurnej pogodzie i podczas krótkiego przebywania na zewnątrz. Promieniowanie UVA przechodzi przez chmury, a także światło widzialne w zakresie niebieskim może pobudzać melanocyty. Warto wybierać filtry mineralne lub filtry z pigmentami, które blokują szersze spektrum promieniowania.

Bez codziennej ochrony przeciwsłonecznej nawet dobrze przeprowadzone leczenie gabinetowe przynosi tylko krótkotrwały rezultat.

Dobrze jest unikać słońca między godziną 11:00 a 15:00 i całkowicie zrezygnować z solarium. Jeśli przyjmujesz leki lub stosujesz kosmetyki fotouczulające, tym bardziej przestrzegaj zasad ochrony. Osoby z zaburzeniami hormonalnymi powinny kontrolować gospodarkę hormonalną i w razie potrzeby skonsultować zmianę metody antykoncepcji.