Wąkrotka azjatycka – właściwości, zastosowanie, uprawa

Wąkrotka azjatycka wykazuje działanie regenerujące, przeciwzapalne i nawilżające, dlatego jest cennym składnikiem kosmetyków do cery wrażliwej, trądzikowej i dojrzałej. Uprawa tej rośliny wymaga ciepła oraz stale wilgotnego podłoża. W dalszej części artykułu szczegółowo opisujemy jej właściwości, zastosowanie i zasady pielęgnacji.

Jak wygląda wąkrotka azjatycka?

Wąkrotka azjatycka (Centella asiatica) to wieloletnia roślina z rodziny selerowatych (Apiaceae). W naturze porasta wilgotne miejsca, brzegi rzek i zbiorowiska trawiaste w strefie tropikalnej oraz subtropikalnej, sięgając na obszarach górskich do 1900 m n.p.m.

Ma cienką, płożącą łodygę ulistnioną w węzłach. Liście osadzone są na ogonkach długości od 0,5 do 10 cm, a ich blaszka jest zaokrąglona lub nerkowata, karbowana na brzegu i osiąga średnicę od 1 do 6,3 cm. Kwiaty zebrane zwykle po 3–4 w główkokształtne baldachy mają białe lub czerwonawo nabiegłe płatki. Owoce to okrągłe lub owalne rozłupnie o długości 2,2–3,6 mm.

W kosmetyce roślina funkcjonuje pod skrótem CICA, pochodzącym od łacińskiej nazwy Centella asiatica. W tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedzie znana jest jako gotu kola, a bywa też nazywana trawą tygrysią – według podań ranne tygrysy tarzały się w jej liściach, by przyspieszyć gojenie ran.

Jakie związki aktywne zawiera wąkrotka azjatycka?

Za większość właściwości rośliny odpowiadają saponiny triterpenowe, do których należą azjatykozyd, madekasozyd i centellozyd. W składzie obecne są również kwasy triterpenowe – kwas azjatykowy i kwas madekasowy – a także flawonoidy, kwasy fenolowe, karotenoidy oraz witaminy A, E, C i D. Zarówno liście, jak i korzenie zawierają wysokie ilości związków fenolowych.

Poniżej zestawiono najważniejsze związki aktywne występujące w roślinie:

Połączenie tych związków sprawia, że roślina działa wielokierunkowo – od regeneracji po łagodzenie podrażnień i wyrównywanie kolorytu skóry.

Jakie właściwości kosmetyczne ma wąkrotka azjatycka?

Działanie kosmetyczne wąkroty wynika przede wszystkim z jej wpływu na fibroblasty, syntezę kolagenu oraz barierę hydrolipidową. Poniżej omawiamy najważniejsze kierunki tego działania.

Regeneracja i gojenie

Azjatykozyd i madekasozyd pobudzają fibroblasty do produkcji kolagenu typu I i III, co przyspiesza odbudowę uszkodzonego naskórka. Dzięki temu ekstrakty z rośliny wspierają gojenie drobnych ran, podrażnień oraz regenerację skóry po zabiegach. W przeszłości stosowano je w maściach dla żołnierzy – zwłaszcza we Francji – do leczenia ran pooperacyjnych i oparzeń.

Za regeneracyjne działanie wąkroty odpowiada głównie stymulacja fibroblastów do syntezy kolagenu typu I i III oraz pobudzanie odbudowy naskórka.

Nawilżenie i wzmocnienie bariery hydrolipidowej

Saponiny triterpenowe tworzą na powierzchni skóry delikatny, półprzepuszczalny film, który ogranicza przeznaskórkową utratę wody. Badania kliniczne wykazały, że regularne stosowanie kosmetyków z ekstraktem z wąkroty zmniejsza TEWL nawet o 18% po 4 tygodniach. Roślina wspiera też syntezę glikozaminoglikanów, w tym kwasu hialuronowego, co poprawia nawilżenie i elastyczność.

Działanie łagodzące i przeciwzapalne

Preparaty z wąkrotką zmniejszają zaczerwienienie, rumień i uczucie pieczenia. W badaniu z udziałem 64 pacjentów z trądzikiem różowatym maska z ekstraktem z Centella asiatica stosowana 3 razy w tygodniu przez 6 tygodni poprawiła suchość, rumień oraz ogólny stan skóry.

Hydrożel z tej rośliny hamował też rozwój bakterii Staphylococcus aureus i Escherichia coli, co ma znaczenie przy nadkażeniach i zmianach mikrozapalnych. Dodatkowo składniki aktywne pomagają przywrócić fizjologiczne, lekko kwaśne pH skóry, co wspiera równowagę mikrobiomu.

Działanie przeciwstarzeniowe i depigmentacyjne

Wąkrotka pobudza produkcję kolagenu i elastyny, dzięki czemu poprawia jędrność i redukuje drobne zmarszczki. Jako przeciwutleniacz neutralizuje wolne rodniki – w jednym z badań ekstrakt osiągnął 83% skuteczności w neutralizacji wolnych rodników, podczas gdy witamina C uzyskała 88%.

W kosmetykach do ciała wąkrotka bywa też wykorzystywana jako składnik wspomagający redukcję cellulitu. Poprawia mikrokrążenie i działa lipolitycznie, a dodatkowo stymuluje syntezę kolagenu, co zwiększa napięcie i wygładzenie skóry.

Ze względu na szerokie spektrum działania kosmetyki z tym składnikiem poleca się przede wszystkim osobom z:

• cerą wrażliwą i reaktywną,
• trądzikiem różowatym,
• cerą trądzikową i skłonną do niedoskonałości,
• przebarwieniami oraz nierównym kolorytem,
• skórą suchą, odwodnioną i szorstką,
• podrażnieniami po zabiegach estetycznych.

Jak uprawiać wąkrotkę azjatycką?

Roślina w naturze rośnie na wilgotnych łąkach i brzegach rzek w klimacie tropikalnym oraz subtropikalnym, dlatego w uprawie doniczkowej trzeba zapewnić jej podobne warunki. Najważniejsze wymagania to:

• podłoże stale lekko wilgotne, ale nie zalane,
• stanowisko półcieniste lub ze światłem rozproszonym,
• temperatura powietrza powyżej 15°C zimą,
• wysoka wilgotność powietrza,
• regularne, ale rozcieńczone nawożenie w sezonie.

Stanowisko i podłoże

W polskich warunkach uprawa gruntowa przez cały rok nie jest możliwa. Roślinę prowadzi się w doniczkach, które latem można wystawić na balkon lub do ogrodu, a jesienią przenieść do jasnego pomieszczenia. Podłoże powinno być żyzne, próchnicze i przepuszczalne, a jednocześnie dobrze utrzymywać wilgoć.

Podlewanie i nawożenie

Przesuszenie szybko prowadzi do więdnięcia liści, dlatego podłoże trzeba kontrolować codziennie. W okresie wzrostu od wiosny do jesieni stosuje się nawóz do roślin zielonych co 2–3 tygodnie, najlepiej w połowie zalecanego stężenia.

Rozmnażanie

Najłatwiej rozmnażać roślinę przez podział kęp lub ukorzenianie fragmentów płożącej łodygi. Sadzonki pobrane z węzłów wypuszczają korzenie w wodzie lub wilgotnym podłożu w ciągu kilkunastu dni.

Czy wąkrotka azjatycka jest bezpieczna i z czym ją łączyć?

Wąkrotka azjatycka została uznana za bezpieczny składnik kosmetyczny, również przy regularnym i długotrwałym stosowaniu. Świetnie współpracuje z retinolem, kwasami złuszczającymi oraz witaminą C, ponieważ łagodzi ewentualne podrażnienia i wspiera regenerację. Dla osób rozpoczynających terapię retinoidami połączenie z kosmetykiem CICA może znacząco zmniejszyć suchość i zaczerwienienie w fazie adaptacji.

W przypadku ciąży i karmienia piersią sam ekstrakt z rośliny nie jest przeciwwskazany, jednak zawsze warto sprawdzić cały skład preparatu. Niektóre kosmetyki CICA zawierają dodatkowo retinol lub olejki eteryczne, które w tym okresie wymagają konsultacji z lekarzem. W codziennej pielęgnacji cery wrażliwej preparaty z wąkrotką można stosować rano i wieczorem, ale przy bardzo reaktywnej skórze lepiej zacząć od jednej aplikacji dziennie.